ΤΟΥ ΑΛΛΑΞΑΝ ΤΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΝΗΤΗ... ΜΑΣ ΑΛΛΑΞΑΝ ΤΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΑ ΤΑ ΚΑΡΤΕΛ

Γνωριζόμαστε 4.000 χρόνια. Μόνο τα τελευταία 150, όμως, η σχέση μας έγινε ολέθρια. Ο μαύρος χρυσός, το παχύρρευστο υγρό που εξελίχθηκε σε κινητήρια δύναμη της καπιταλιστικής οικονομίας, σήμερα στέλνει σήμα κινδύνου· εξαντλείται...

Εν τω μεταξύ, η ανθρωπότητα έχει πληρώσει με δεξαμενές αίματος την απληστία του πετρελαϊκού κεφαλαίου. Οι εικόνες του Edward Burtynsky είναι πολύ όμορφες, δεν θέλουν όμως να κρύψουν αυτήν την αλήθεια. Αντιθέτως, θέλουν να γίνουν καθρέφτης της.



Τον Απρίλιο του 2008 έκανε το γύρο των ειδησεογραφικών πρακτορείων η είδηση ότι μία οκτάχρονη μαθήτρια από τη Μασαχουσέτη έστειλε γράμμα στον (τότε) πρόεδρο Μπους, παρακαλώντας τον να χαμηλώσει λιγάκι την τιμή της βενζίνης. Είχε στενοχωρηθεί, του έγραφε, που διαπίστωσε ότι ο μπαμπάς της δεν μπόρεσε να γεμίσει το τεπόζιτο του οικογενειακού μίνι βαν με 60 δολάρια. Η στενοχώρια της δεν ήταν τίποτα μπροστά στην κατάθλιψη που πάθαμε οι ανά τον κόσμο συντάκτες βάρδιας, όταν διαπιστώσαμε ότι στις ΗΠΑ η βενζίνη τιμάται 2,62 δολάρια το γαλόνι. Και για να το μεταφράσουμε σε ελληνικά, επρόκειτο για 0,39 ευρώ το λίτρο! Ο πρόεδρος, φυσικά, της απάντησε ότι θα δει τι μπορεί να κάνει για να χαμηλώσει τις τιμές. Κατά τύχη, βέβαια, έπειτα από λίγο, τον Μάιο του 2008, οι τιμές πετρελαίου πήραν παγκοσμίως την ανηφόρα. Και η μικρή Μαντλίν Ντάλτον πήρε το πρώτο της μάθημα από τη ζωή.

Το πετρέλαιο είναι γνωστό εδώ και σχεδόν 4.000 χρόνια. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει στο έργο του για τον Ηρόδοτο ότι η άσφαλτος (από επιφανειακές πηγές πετρελαίου) χρησίμευε στη Ζάκυνθο για οικοδόμηση και στεγανοποίηση σπιτιών. Λίγους αιώνες αργότερα (345 μ.Χ.) καταγράφονται οι πρώτες γεωτρήσεις για άντληση στην Κίνα. Οι Κινέζοι έσκαβαν μέχρι τα 250 μέτρα για να αντλήσουν πετρέλαιο, το οποίο έκαιγαν προκειμένου να εξατμιστεί το θαλασσόνερο και να μείνει το αλάτι. Οι πρώτοι δρόμοι της Βαγδάτης ήταν στρωμένοι με πίσσα, ενώ τον 9ο μ.Χ. αιώνα στο Μπακού του Αζερμπαϊτζάν παρασκευαζόταν νάφθα. Οι Πέρσες το απέσταζαν στον άμβυκα (δική τους εφεύρεση) για να πάρουν κηροζίνη, που τη χρησιμοποιούσαν ως φωτιστικό καύσιμο. Ο όρος «petroleum», από το ελληνικό πέτρα και έλαιον, εμφανίζεται για πρώτη φορά στην πραγματεία «De Natura Fossilium», την οποία εξέδωσε το 1546 ο γερμανός μελετητής των ορυκτών Georg Bauer - γνωστός και με το εκλατινισμένο όνομα Georgius Agricola.

Οι πρώτες σύγχρονες εφαρμογές εμφανίζονται στις αρχές του 19ου αιώνα με τη βιομηχανική απόσταξη κηροζίνης από το αργό πετρέλαιο και οι πρώτες σύγχρονες πετρελαιοπηγές εμφανίζονται στο Πλοέστι της Ρουμανίας το 1857.

Οταν το 1859 ο Εντουιν Λ. Ντρέικ, ο πρώτος που έκανε γεώτρηση για πετρέλαιο στις ΗΠΑ, άρχισε να αναζητάει μηχανικούς που να ξέρουν από γεωτρήσεις (έστω και για νερό), εκείνοι τον αντιμετώπισαν χλευαστικά: «Να κάνουμε γεώτρηση για πετρέλαιο; Εννοείς να τρυπήσουμε το χώμα για να προσπαθήσουμε να βγάλουμε πετρέλαιο; Τρελός θα είσαι!»

Ως τότε το κυρίαρχο καύσιμο ήταν το κάρβουνο, ως λιθάνθρακας, λιγνίτης, τύρφη ή κοκ. Ομως, η βιομηχανική ανάπτυξη απαιτούσε όλο και μικρότερους κινητήρες, κάτι που η ατμομηχανή αδυνατούσε να ικανοποιήσει. Οι ατμομηχανές, μέχρι τότε, κινούσαν είτε μικρά εργοστάσια, είτε πλοία, είτε σιδηροδρομικούς συρμούς. Το πετρέλαιο και τα παράγωγά του, που ήταν πολύ πιο αποδοτικά από τον άνθρακα, αποτέλεσαν το ιδανικό καύσιμο για την περαιτέρω επέκταση.

Ο κινητήρας εσωτερικής καύσεως εφευρέθηκε το 1862. Το 1876 τοποθετήθηκε σε όχημα, εξασφαλίζοντας την κίνησή του. Ο κινητήρας ντίζελ κατοχυρώθηκε το 1898. Η ανάπτυξη των εφαρμογών έφερε την απότομη άνοδο της άντλησης του πετρελαίου. Η ετήσια παραγωγή των 2.000 βαρελιών το 1859 στις ΗΠΑ το 1869 έγινε 4,2 εκατ., το 1879 19,9 εκατ., το 1889 35,1 εκατ., το 1899 57 εκατ. και το 1906 126,5 εκατ. βαρέλια.

Η δίψα για πετρέλαιο έδωσε την ώθηση στις ΗΠΑ και στη Βρετανία, κυρίως, να το αναζητήσουν και αλλού. Αυτήν την εποχή θέριεψαν μεγάλες οικονομικές αυτοκρατορίες: το 1880 η Standard Oil ήδη έλεγχε το 90-95% των πετρελαίων που διυλίζονταν στις ΗΠΑ. Η αναζήτηση έφερε τους πολέμους· το ψυχορράγημα του «μεγάλου ασθενούς» του 19ου αιώνα, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ενθάρρυνε τις Μεγάλες Δυνάμεις να ελέγξουν ό,τι μπορούσαν από τα εδάφη της. Νομίζετε πως ο διάσημος Τ.Ε. Λόρενς της (Σαουδικής) Αραβίας πολέμησε τους οθωμανούς μόνο και μόνο επειδή πίστευε στα δίκια του οίκου των Σαούντ; Η αγγλική Anglo-Persian Oil Company ήταν η πρώτη εταιρεία που αξιοποίησε κοιτάσματα της Μέσης Ανατολής το 1908. Το 1920 τοπικός διευθυντής της έγινε ο Arnold Wilson, ο οποίος από το 1918 είχε υπηρετήσει ως πολιτικός αρμοστής της Βρετανίας στη Βαγδάτη. Δούλεψε ώς το 1932 για την APOC, την οποία από το 1954 γνωρίζουμε με το όνομα ΒΡ. Βλέπουμε ότι ο Ντικ Τσέινι δεν πρωτοτύπησε όταν παράτησε την πετρελαϊκή Halliburton, όπου είχε προσληφθεί μόλις τελείωσε από υπουργός Αμυνας του πατρός Μπους, για να αναλάβει την αντιπροεδρία του υιού Μπους.

Η μεγάλη ώθηση στην κατανάλωση υγρών καυσίμων δόθηκε με τη διάδοση του «φτηνού αυτοκινήτου για κάθε οικογένεια», όπως υλοποιήθηκε κατ' αρχάς από το Ford Τ του 1908. Το όνειρο της ανεξαρτησίας και της κατά βούλησιν μετακίνησης αποδείχθηκε ψευδαίσθηση, καθώς η ίδια η πολλαπλότητα των αυτοκινήτων τα εμποδίζει σήμερα να εκπληρώσουν ικανοποιητικά τον αρχικό τους σκοπό. Ομως, το πετρέλαιο κινούσε ήδη την παγκόσμια οικονομία. Και, ως εκ τούτου, προκαλούσε και πολέμους. Το εμπάργκο των ΗΠΑ επί της Ιαπωνίας σε αεροπορικά (μόνο) καύσιμα και ανταλλακτικά κατέληξε στην επίθεση του Περλ Χάρμπορ έναν χρόνο αργότερα. Ο Αξονας έχασε τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο επειδή δεν κατάφερε να ελέγξει τις πετρε- λαιοπαραγωγές περιοχές. Εν ολίγοις, έμεινε από καύσιμα... Το παγκόσμιο εμπάργκο καυσίμων προς τη Ροδεσία, κατά τη δεκαετία του '70, έριξε το ρατσιστικό καθεστώς της. Την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ, το 1990, και την απάντηση των ΗΠΑ και των συμμάχων της, το 1991 και το 2003, δεν χρειάζεται να τις υπενθυμίσουμε· τα αποτελέσματά τους τα βλέπουμε ακόμη.

Κι αν οι πόλεμοι δεν ήταν πάντοτε θερμοί, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν διεξάγονταν αδυσώπητες μάχες στα χρηματιστήρια και στις αίθουσες των διαπραγματεύσεων. Η πετρελαϊκή κρίση του 1973 προκάλεσε σοκ στις αγορές· το ίδιο και εκείνη του 1979, που συνδέεται με την πτώση του σάχη του (πετρελαιοπαραγωγού) Ιράν. Κρίσεις παρουσιάστηκαν και κατά τη δεκαετία του '90 και σ' αυτήν που διανύουμε. Και θα συνεχίζονται όλο και πιο οξύτερες, όσο η ανθρωπότητα εξαρτάται από τα αποθέματα πετρελαίου, τα οποία λιγοστεύουν διαρκώς.

Οι ΗΠΑ, αν και είναι τρίτη χώρα παγκοσμίως στην παραγωγή, είναι πρώτη στην κατανάλωση και τις εισαγωγές. Η κατ' άτομον κατανάλωση πετρελαίου στις ΗΠΑ είναι σχεδόν 12 φορές μεγαλύτερη απ' ό,τι στην Κίνα (και με το 1/5 του πληθυσμού της). Κι αυτό συμβαίνει λόγω όχι μόνο του αριθμού των αυτοκινήτων ανά κάτοικο, αλλά και λόγω του μεγέθους τους. Τα αμερικανικά Ι.Χ. έχουν τερατώδεις κινητήρες και οι αυτοκινητοβιομηχανίες που τα κατασκευάζουν αρνούνται να συμμορφωθούν με τις διεθνείς τάσεις για μικρότερα και ελαφρύτερα οχήματα, παρότι κινδυνεύουν με οικονομικό καταποντισμό. Η ινδική και η κινέζικη αγορά, οι οποίες απευθύνονται περίπου στον μισό πληθυσμό του πλανήτη, αποδεικνύονται πολύ πιο ευέλικτες και ήδη προτείνουν μικρά μοντέλα με ελάχιστη κατανάλωση ή με ηλεκτροκίνηση.

Η λατρεία του πετρελαίου έχει μεταμορφώσει το γήινο τοπίο: από τη δημιουργία τεράστιων πετρελαϊκών πεδίων άντλησης και διυλιστηρίων, αληθινών ναών της τεχνολογίας, με τις αιώνιες φλόγες τους να λάμπουν διαρκώς στο όνομα της ανάπτυξης (ή της αυτοκαταστροφής, αν θέλετε), μέχρι τους ατέλειωτους αγωγούς, που διασχίζουν ηπείρους σαν άλλες αρτηρίες πάνω στο κορμί της Γης. Μόνο που αυτές οι αρτηρίες δεν τρέφουν την ίδια, μα το ανθρώπινο είδος. Πολύ πιο καθοριστική είναι η μεταμόρφωση του τοπίου εκεί όπου το πετρέλαιο δεν είναι σωτήριο, αλλά κατάρα: στις παραλίες που ρυπαίνονται από πετρελαιοκηλίδες και στα διαλυτήρια πλοίων του αναπτυσσόμενου κόσμου. Ισως να είχαν δίκιο οι γεωτρυπανιστές που το 1859 αντιμετώπισαν με δυσπιστία τον Εντουιν Ντρέικ.

Τα αποθέματα πετρελαίου δεν είναι ανεξάντλητα. Εάν η κατανάλωσή του συνεχιστεί μ' αυτούς τους ρυθμούς, υπολογίζεται ότι σε μερικές δεκαετίες θα έχουν εξαντληθεί. Φυσικά, αρκετά πριν εξαντληθούν, η τιμή του θα έχει γίνει απαγορευτική για τον μέσο καταναλωτή, ο οποίος θα υποχρεωθεί να καταφύγει σε άλλες λύσεις, τουλάχιστον για τη μετακίνησή του. Το πρόβλημα με την αντικα- τάσταση του πετρελαίου και των παραγώγων του ως καυσίμου για οχήματα έγκειται στην τεράστια ποσότητα που απαιτείται καθημερινά.

Τα καύσιμα από φυτά απαιτούν πολύ νερό, το οποίο πρέπει να περικοπεί από αλλού, συνήθως από τις καλλιέργειες για διατροφή. Το φυσικό αέριο όχι μόνο δεν είναι απεριόριστο, αλλά παράγει κι αυτό ρυπαντές. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μπορούν να φορτίζουν ηλεκτροκίνητα οχήματα, τα οποία όμως δεν έχουν ακόμη αναπτυχθεί ικανοποιητικά και δεν είναι οικονομικά προς το παρόν. Το ίδιο και η πυρηνική ενέργεια, η οποία έχει και προβλήματα ασφάλειας. Επί πλέον, ακόμη κι αν όλες οι μετακινήσεις γίνονται ηλεκτρικά (ασχέτως κόστους), η επαναφόρτιση των μπαταριών τόσων χιλιάδων αυτοκινήτων κάθε μέρα θα δημιουργεί εφιάλτες στους υπεύθυνους ηλεκτρικών δικτύων κάθε πόλης.

Οπότε, το μόνο που μένει είναι μία κοινωνία με λιγότερες μετακινήσεις, χωρίς πυκνά αεροπορικά ταξίδια, χωρίς πολλές διεθνείς μεταφορές με ενεργοβόρα πλοία, χωρίς μεγάλους αυτοκινητόδρομους και εθνικές οδούς. Αλλά αυτή δεν θα είναι η κοινωνία όπως ήδη την ξέρουμε· θα είναι κάτι άλλο. Ε, προς τα εκεί οδεύουμε και θα φτάσουμε σε περίπου πέντε δεκαετίες.

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ